Spełnione marzenia, czyli zakup nowego samochodu w PRL

W gospodarce centralnie planowanej samochód zawsze jest dobrem luksusowym. Tak było również w naszym kraju. Samochody były drogie a dostęp do nich utrudniało państwo stosując system pozwoleń udzielanych przez swoje organy. Chcąc kupić nowy samochód należało nie tylko mieć pieniądze. Potrzebne były również „znajomości” – koneksje z władzą na możliwie najwyższym szczeblu. Dlaczego tak było? W gospodarce PRL brakowało wszystkiego – popyt przewyższał podaż. Oczywiście byli uprzywilejowani, który dzięki znajomościom byli w stanie kupić nawet Mercedesa lub Porsche.

W pierwszej kolejności talony otrzymywali przodownicy pracy, osoby zasłużone dla aparatu państwowego, członkowie PZPR, ZSMP, ZSL-u i SD, wojskowi i służby mundurowe. Część talonów okazjonalnie trafiała w ręce lekarzy, naukowców i artystów. Miałeś złotówki? Znajomości? Mogłeś dostać talon w formie przydziału na konkretny samochód. To nie działało samo z siebie. Potrzebny był wniosek złożony za pośrednictwem zakładu pracy, jedynie słusznej partii czy w urzędzie wojewódzkim. Uprzywilejowani otrzymywali przydziały od ręki, mniej uprzywilejowani? Musieli czekać.

Absurdalne czasy? Tak. To były dziwne czasy, w których Polacy musieli wykorzystać wszystkie „działania” aby zdobyć upragnione dobra. Nawet po otrzymaniu talonu należało poczekać aż oczekiwany pojazd zostanie wyprodukowany lub sprowadzony. Stan ten dotyczył tak samo talonów złotówkowych jak i dewizowych. Dewizami były, a jakże, dolary – waluta jednocześnie zakazana jak i bardzo upragniona w socjalistycznej gospodarce. Czy posiadanie talonu oznaczało przyznanie zniżki na zakup pojazdu? Nie, klient płacił całą cenę. Reguła dostępności była ważniejsza niż marketing i promocje.

Pewex – oaza zachodniego luksusu

Źródło: Onet

Ile lat należało czekać na upragniony pojazd? W latach 70-tych pojazdy dostępne za dewizy były często dostępne od ręki lub czekało się na nie kilka miesięcy. Przykładem był Golf czy Fiat 132 dostępne w cenie około 7000 $ w Pewexie. Inaczej było z pojazdami z „Demoludów”. Maluch był dostępny za 69 tysiecy zł lub za około 800 $ a czas oczekiwania w przypadku talonu złotówkowego wynosił od 3 do 5 lat. Polonez był dobrem luksusowym – nawet 250 tysięcy zł lub 2000$ i czas oczekiwania nawet 8 lat. Łada była tańsza (około 200 tysięcy), ale czas oczekiwania miał wynosić nawet … 10 lat.

To jednak nie był rekord. Za cenę Malucha można było kupić Trabanta. Jeżeli dostaliśmy talon na Trabanta to czas oczekiwania mógł wynosić nawet 12 lat. W praktyce – dostajemy przydział w połowie lat 70-tych a odbieramy w czasie, gdy PRL  chyli się ku upadkowi. Tym, którzy nie byli cierpliwi pozostawał zakup Syreny. Ta z talonem kosztowała do 120 tysięcy zł. Nie była dostępna za dolary. Państwo nie chciało pochwalić się swoim pojazdem ludowym wystawiając go w Pewexie? Ciekawe dlaczego?

Bon towarowy na 100$ – nieosiągalne marzenie dla Polaka

Źródło: Allegro

Tymczasem wielu Polaków otrzymywało talony i czekało. Oczywiście w momencie realizacji talonu – zapisu na konretny model z przydziału należało wpłacić zaliczkę. Ta zwykle wynosiła 10% ceny pojazdu. Opłacało się i czekało na kilka lat na odbiór pojazdu. Czy był spełnieniem marzeń? Tak, ale nie zawsze był idealny. W praktyce oznaczało to braki jakościowe. Ze strony VW? Nie, problem dotyczył głównie pojazdów wyprodukowanych w Demoludach. Szczęśliwcy często byli zdziwieni jakością odbieranych pojazdów. Brało się co można było dostać.

Złe spasowanie elementów, niedokładne malowanie, braki w wyposażeniu – to była norma w przypadku Dacii, Zastavy i FSO. Łady i Skody przeznaczone na nasz rynek zwykle były starannie poskładane co nie oznaczało jakości na poziomie niemieckich samochodów. Kto miał pieniądze i potrzebował szybko samochodu mógł wybrać się na giełdę. Tam ceny za nowy samochód były wyższe niż za talony, ale pośpiech czynił okazję do szybkiego zakupu … niesprawdzonego egzemplarza. Łatwo było znaleźć egzemplarz bez kompletu dokumentów. Nawet i na te znajdowali się klienci.

Ceny w Pewexie na początku 1981 roku

Źródło: opracowanie własne

Obok nowych Maluchów i Polonezów były pojazdy sprowadzone z Niemiec. Były drogie, często mocno zużyte a pomimo tego szybko znajdowały klientów. Dlaczego? Na tle produkcji z Demoludów były postrzegane jako pojazdy niezawodne i doskonale poskładane. Klienci zamiast nowego Poloneza byli w stanie kupić kilkuletniego zajeżdżonego Golfa. Oczywiście na giełdzie można było kupić … talon. Handel dokumentami odbywał się na obrzeżach giełdy i nie był legalny. Ci, którzy podjeli ryzyko zdobywali prawo do upragnionego Malucha. Dolary? Również można było je kupić na giełdzie.

Część z nich była fałszywa. Za prawdziwe można było zarezerwować w Pewexie upragniony samochód. W połowie lat 80-tych nowy Maluch w Pewexie kosztował równowartość 80 średnich pensji. Tyle należało uskładać i zamienić po czarnorynkowym kursie na dolary aby zdobyć pierwszy nowy samochód w życiu. Kogo było stać? Nikogo. W latach 70-tych większa liczba Polaków była w stanie zarobić na nowy samochód, 10 lat później kryzys gospodarczy po stanie wojennym wpłynął na załamanie rynku nowych samochodów. Ceny wzrosły a dostępność wyraźnie spadła.

Pod koniec lat 80-tych XX wieku system talonowy nie był już popularny. Rynek został zdominowany przez pojazdy używane. Można było kupić prawie dowolny model. W tym czasie wielu Polaków mogło zakupić nawet pojazdy amerykańskiej lub japońskiej produkcji. Choć używane, nadal były drogie. Zakup używanej Toyoty czy Chryslera był możliwy dzięki indywidualnemu importowi. Kto je sprowadzał? Zawdzięczamy to dyplomatom, handlowcom i marynarzom, którzy w nowej gospodarce zauważyli szansę na zarobienie pieniędzy. To już jednak inna historia.